پل تقليد بود كه همهء ارزشهاى نسل گذشته به نسل جديد مىرسيد و همين تعلق آنها به گذشته ، دليل بر حقانيت آنها بود . اين جمود بر گذشته ، مانع عمده‌اى بر سر راه رشد و تعالى آنان به حساب مىآمد . آنان دگرگونى را نمىپذيرفتند و اين عين جمود بود . يكى از سدهاى موجود در جامعهء جاهلى جزيرة العرب كه مانع بزرگى براى رشد فكرى آنان محسوب مىشد « حس نگرى » اعراب و فقدان « انديشهء عقلى » در ميان آنان بود . اعراب تنها آنچه را به چشم سر مىديدند مىپذيرفتند و از حقايقى كه با ديدهء عقل قابل درك و ديدن است محروم بودند . به همين دليل بود كه عقايد توحيدى پدرشان ابراهيم عليه السلام را به كنارى نهاده و بندگى مشتى چوب و سنگ را كه خود ساخته بودند ، پذيرفتند . دكتر جواد على با توجه به اين نگرش مادى در ميان آنان ، تحول آنان را از اعتقاد به توحيد به عبوديت و بندگى ، بتهاى ملموس و محسوس توجيه مىكند . « 1 » قرآن كوشيد تا بينش حسى آنها را در سطحى فراتر برده زمينه‌هاى تعقّل و تفكر را در ميانشان ايجاد كند و بدين ترتيب آنان را با آيات آفاقى و انفسى آشنا سازد . قرآن اعتقاد به « غيب » را در كنار اعتقاد به « شهادت » مطرح كرده و پايهء دين را كه همان اعتقاد به غيب است ، تقويت نمود . البته قرآن انديشه حسّى را به كنارى ننهاد بلكه آن را به گونه‌اى هدايت كرد تا از راه تأمل در آن ، عقل تقويت شود و از آن طريق راه به سوى خدا و غيب برد . آيات زيادى را در قرآن مىشناسيم كه مردم را دعوت به شناخت آيات آفاقى كرده است . نفس اين كه قرآن يك « معجزهء فكرى » بوده در تقويت ابعاد انديشه و تعقل تأثير چشمگيرى داشت . زمانى كه مشركان معجزات حسى مىخواستند ، خداوند از آنان مىخواست تا در همين قرآن تأمل كنند و حقانيت اسلام را دريابند . « 2 » تمجيد قرآن از علم و آگاهى و به كار بردن مفاهيم گسترده‌اى كه در حول و حوش فهم و درايت « 3 » است ، نشانى است بر حركت تبليغى گستردهء قرآن در باز كردن راه انديشه و تعقل ، راهى كه در نهايت تمدن عظيم اسلامى را پديد آورد . گفته شد كه تقليد از گذشتگان و اعتبار و ارزشى كه مشركان براى فرهنگ گذشتهء خود قايل بودند ، مانع بزرگى بر سر راه رشد و دگرگونى جامعه بود . شخصيت قبيله بسته به حفظ ميراث قبيله و پيشينهء تاريخى آن داشت . به همين دليل بود كه از مهمترين دلايل دشمنى مشركان با اسلام اين بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرموده است : « پدران و اجداد آنان در گمراهى

--> ( 1 ) . المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام ، ج 1 ، ص 286 ( 2 ) . عنكبوت ، 51 ( 3 ) . به عنوان نمونه نك : زمر ، 42 ، جاثيه ، 3 ، انعام ، 32 ، اعراف ، 169 ، يوسف ، 109 ، آل عمران ، 191